محتشم کاشانی

بعد از حمله اعراب بر ایران ونفوذ مقتدرانه اسلام درایران واتفاقات بعداز آن شیعه گری از همان اوان درایران پا گرفت وایرانیها مهر علی بن ابیطالب (ع)واولاد اورا به دل گرفتند وروز به روز دامنه نفوذ تشیع گسترده تر شد .تا زمان صفویه که شاهان این سلسه  برای اینکه سدی در مقابل هجوم امپراطوری عثمانی بوجود آورند مذهب تشیع را مذهب رسمی کشور ایران قراردادند و در جهت تقویت‌ این‌ مذهب‌ (در مقابل‌ مذاهب‌ اهل‌ سنت‌) کوشش نمودند وخصوصا با استفاده از این عشق قلبی اکثریت شیعی ایران ،شعرا وسخنوران پارسی را اعزاز واکرام نمودند تا به‌ سرایش‌ اشعارمذهبی‌ و مصائب‌ اهل‌ بیت‌ که‌ در نوع‌ خود تازه‌ و بی‌ بدیل‌ بود بپردازند. محتشم‌ کاشانی در چنین عصری متولد شد و پس‌ از چندی‌ به‌ یکی‌ از بزرگ‌ترین‌ شعرای‌ ایران‌ در سبک‌ اشعار مذهبی‌ و مصائب‌ ائمه‌ اطهار(ع)بدل‌ گشت‌ و اشعارش‌ در سرتاسر ایران‌ معروفیت‌ خاصی‌ یافت‌، بطوری‌ که‌ می‌ توان‌ وی‌ را معروف‌ترین‌ شاعر مرثیه‌ گوی‌ ایران‌ دانست‌ که‌ برای‌ اولین‌ بار سبک‌ جدیدی‌ درسرودن‌ اشعار مذهبی‌ به‌ وجود آورد. اولین‌ اشعار مذهبی‌ محتشم‌ در سوگ‌ غم‌ مرگ‌ برادرش‌ بود که‌ ابیات‌ زیبائی‌ در غم‌ هجر او سرود و پس‌ از آن‌ به‌ سرایش‌ مرثیه‌هایی‌ در واقعه‌ جانسوز کربلا، عاشورای‌ حسینی‌ و مصیبت‌ نامه‌ های‌ مختلف‌ پرداخت‌.این شاعر بزرگوار مرثیه ای در دوازده بند سروده که یقینا در جهان تشیع حرف اول را میزند .

بند اول:

باز اين چه شورش است كه در خلق عالم است         باز اين چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

باز اين چه رستخيز عظيم است كز زمين                    بي نفح صور، خاسته تا عرش اعظم است

اين صبح تيره باز دميد از كجا كزو                               كار جهان و خلق جهان جمله در هم است

گويا طلوع مي كند از مغرب آفتاب                                         کاشوب درتمامي ذرات عالم است

گر خوانمش قيامت دنيا بعيد نيست                               اين رستخيز عام كه نامش محرم است

در بارگاه قدس كه جاي ملال نيست                              سرهاي قدسيان همه بر زانوي غم است

جن و ملك بر آدميان نوحه مي كنند                                        گويا عزاي اشرف اولاد آدم است

                                 باز اين چه شورش است كه در خلق عالم است

                                     باز اين چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

بند دوم:

كشتي شكست خورده ز طوفان كربلا                               در خاك و خون فتاده به ميدان كربلا

گر چشم روزگار بر او فاش مي گريست                              خون مي گذشت از سر ايوان كربلا

نگرفت دست دهر گلابي به غير اشك                             زآن گل كه شد شكفته به بستان كربلا

از آب هم مضايقه كردند كوفيان                                         خوش داشتند حرمت مهمان كربلا

بودند ديو و دد همه سيراب و مي مكيد،                                 خاتم ز قحط آب سليمان كربلا…

زآن تشنگان هنوز به عيوق مي رسد                                            فرياد العطش ز بيابان كربلا

آه از دمي كه لشكر اعداء نكرد شرم                                   كردند رو به خيمه ي سلطان كربلا

                                             آندم فلك بر آتش غيرت سپند شد

                                       كز خوف خصم در حرم افغان بلند شد

بند سوم:

كاش آن زمان سرادق گردون نگون شدي                        وين خرگه بلند ستون بي ستون شدي

كاش آن زمان بر آمدي از كوه تا به كوه                       سيل سيه كه روي زمين تيره گون شدي

كاش آن زمان ز آه جگر سوز اهل بيت                           يك شعله برق خرمن گردون دون شدي

كاش آن زمان كه اين حركت كرد آسمان                        سيماب وار روي زمين بي سكون شدي

كاش آن زمان كه پيكر او شد درون خاك                            جان جهانيان همه از تن برون شدي

كاش آن زمان كه لشكر آل نبي شكست                             عالم تمام غرقه ي درياي خون شدي

اين انتقام گر نفتادي به روز حشر                                   با اين عمل معامله ي دهر چون شدي

                                           آل نبي چو دست تظلم بر آورند

                                          اركان عرش را به تزلزل در آورند

بند چهارم:

بر خوان غم چو عالميان را صلا زدند                                  اول صلا به سلسله ي انبيا زدند

نوبت به اوليا چو رسيد آسمان طپيد                           زان ضربتي كه بر سر شير خدا زدند

پس آتشي ز اخير الماس ريزه ها                                    افروختند و بر حسن مجتبي زدند

وانگه سرادقي كه فلك محرمش نبود                                  كندند از مدينه و بر كربلا زدند

پس ضربتي كزان جگر مصطفي دريد                           بر حلق تشنه ي خلف مرتضي زدند

وز تيشه ي ستيزه در آن دشت، كوفيان                               پس نخلها ز گلشن آل عبا زدند

اهل حرم دريده گريبان گشوده مو                                           فرياد بر در حرم كبريا زدند

                                       روح الامين نهاده به زانو سر حجاب

                                          تاريك شد ز ديدن او چشم آفتاب

بند پنجم:

چون خون حلق تشنه ي او بر زمين رسيد       جوش از زمين به ذوره ي چرخ برين رسيد

نزديك شد كه خانه ي ايمان شود خراب            از بس شكست ها كه به اركان دين رسيد

نخل بلند او چو خسان بر زمين زدند                         طوفان بر آسمان ز غبار زمين رسيد

باد آن غبار چون به مزار نبي رساند                            گرد از مدينه بر فلك هفتمين رسيد

يكباره جامه در خم گردون به نيل برد           چون اين خبر به عيسي گردون نشين رسيد

پر شد فلك ز غلغله چون نوبت خروج                       از انبيا به حضرت روح الامين رسيد

كرد اين خيال و هم غلط كار كآن غبار                            تا دامن جلال جهان آفرين رسيد

                               هست از ملال گرچه بري ذات ذوالجلال

                           او در دل است و هيچ دلي نيست بي ملال

بند ششم:

ترسم جزاي قاتل او چون رقم زنند                             يكباره بر جريده ي رحمت قلم زنند

ترسم كزين گناه شفيعان روز حشر                                     دارند شرم از گنه خلق دم زنند

دست عقاب حق بدر آيد زآستين                             چون اهل بيت دست بر اهل ستم زنند

آه از دمي كه با كفن خون چكان ز خاك                         آل علي چو شعله ي آتش علم زنند

فرياد از آن زمان كه جوانان اهل بيت                  گلگون كفن به عرصه ي محشر قدم زنند

جمعي كه زد به هم صفشان شور كربلا            در حشر صف زنان صف محشر به هم زنند

از صاحب عزا چه توقع كنند باز                                آن نا كسان كه تيغ به صيد حرم زنند

                                        بر سنان كنند سري را كه جبرئيل

                                   شويد غبار گيسويش از آب سلسبيل

بند هفتم:

روزي كه شد به نيزه سر آن بزرگوار                           خورشيد سر برهنه برآمد ز كوهسار

موجي به جنبش آمد و بر خاست كوه كوه              ابري به جنبش آمد و بگريست زار زار

گفتي تمام زلزله شد خاك مطمئن                                    گفتي فتاد از حركت چرخ بيقرار

عرش آنچنان به لرزه درآمد و چرخ نيز                        افتاد در گمان كه قيامت شد آشكار

آن خيمه اي كه گيسوي حورش طناب بود                  شد سرنگون ز باد مخالف حباب وار

جمعي كه پاس محملشان داشت جبرئيل                   گشتند بي عماري و محمل شترسوار

با آنكه سر زد اين عمل از امت نبي                           روح الامين زروي نبي گشت شرمسار

                                  وانگه ز كوفه خيل الم رو به شام كرد

                                   نوعي كه عقل گفت قيامت قيام كرد

بند هشتم:

بر حربگاه چون ره آن كاروان فتاد                             شور و نشور واهمه را در گمان فتاد

هم بانگ نوحه غلغله در شش جهت فكند                  هم گريه بر ملائك هفت آسمان فتاد

هر جا كه بود آهوئي از دشت پا كشيد                        هر جا كه بود طايري از آشيان فتاد

شد وحشتي كه شور قيامت ز ياد رفت               چون چشم اهل بيت بر آن كشتگان فتاد

هر چند بر تن شهدا چشم كار كرد                                  بر زخمهاي كاري تير و سنان فتاد

ناگاه چشم دختر زهرا در آن ميان                                      بر پيكر شريف امام زمان فتاد

بي اختيار نعره ي هذا حسين از او                      سر زد چنان كه آتش از او در جهان فتاد

                                  پس با زبان گله آن بضعت بتول

                               رو بر مدينه كرد كه يا ايها الرسول

بند نهم:

اين كشته ي فتاده به هامون حسين توست        وين صيد دست و پا زده در خون حسين توست

وين ماهي فتاده به درياي خون كه هست                زخم از ستاره بر تنش افزون حسين توست

اين غرقه ي محيط شهادت كه روي دشت                 از موج خون او شده گلگون حسين توست

اين شاه كم سپاه كه با خيل اشك و آه                    خرگه از اين جهان زده بيرون حسين توست

اين قالب طپان كه چنين مانده بر زمين                      شاه شهيد ما شده مدفون حسين توست

اين خشك لب فتاده ي ممنوع از فرات                  كز خون او زمين شده جيهون حسين توست

وين نخل تر كز آتش جانسوز تشنگي                   دود از زمين رسانده به گردون حسين توست

                                   پس روي در بقيع به زهرا خطاب كرد

                                  وحش زمين و مرغ هوا را كباب كرد

بند دهم:

كاي مونس شكسته دلان حال ما ببين                         ما را غريب و بي كس و بي آشيان ببين

اولاد خويش را كه شفيعان محشرند                                    در ورطه ي عقوبت اهل جفا ببين

در خلد بر حجاب دو كون آستين فشان                               وندر جهان، مصيبت ما برملا ببين

ني ني درآچو ابر خروشان كربلا                                           طغيان سيل فتنه و موج بلا ببين

تنهاي كشتگان همه در خاك و خون نگر                           سرهاي سروران همه بر نيزه ها ببين

آن سركه بود بر سر و دوش نبي مدام                         يك نيزه اش ز دوش مخالف جدا ببين

آن تن كه بود پرورشش در كنار تو                                   غلطان به خاك معركه ي كربلا ببين

                                        يا بضعة الرسو ل ز ابن زياد داد

                                   كو خاك اهل بيت رسالت به باد داد

بند يازدهم:

اي چرخ غافلي كه چه بيداد كرده اي                       وز كين چها در اين ستم آباد كرده اي

بر طعنت اين بس است كه برعترت رسول               بيداد كرده خصم و تو امداد كرده اي

اي زاده ي زياد نكردست هيچ گاه                             نمرود اين عمل كه تو شداد كرده اي

كام يزيد داده اي از كشتن حسين(ع)                        بنگر كه را به قتل كه دلشاد كرده اي

بهر خسي كه بار درخت شقاوت است                   در باغ دين چه با گل و شمشاد كرده اي

با خصم دين نتوان كرد آنچه تو                                با مصطفي و حيدر و اولاد كرده اي

حلقي كه سوده لعل لب خود نبي بر آن                        آزرده اش به خنجر فولاد كرده اي

                                 ترسم تو را دمي كه به محشر درآورند

                                       از آتش تو دود به محشر درآورند

بند دوازدهم:

خاموش محتشم كه دل سنگ آب شد                     بنياد صبر و خانه ي طاقت خراب شد

خاموش محتشم كه از اين حرف سوزناك                        مرغ هوا و ماهي دريا كباب شد

خاموش محتشم كه از اين شعر خون چكان           در ديده اشك مستمعان، خون ناب شد

خاموش محتشم كه از اين نظم گريه خيز              روي زمين به اشك جگرگون كباب شد

خاموش محتشم كه فلك بسكه خون گريست                دريا هزار مرتبه گلگون حباب شد

خاموش محتشم كه به سوز تو آفتاب                                از آه سرد ماتميان ماهتاب شد

خاموش محتشم كه ز ذكر غم حسين                            جبريل را ز روي پيمبر حجاب شد

                                         تا چرخ سفله بود خطايي چنين نكرد

                                             بر هيچ آفريده جفايي چنين نكرد

آرامگاه محتشم در کاشان

وحشی بافقی

تصویر خیالی وحشی بافقی

شمس‌الدین یا کمال‌الدین محمد وحشی‌بافقی یکی از شعرای بزرگ قرن  دهم است که در سال ۹۳۹ هجری قمری  در شهر بافق  چشم به جهان گشود. دوران زندگی اومقارن سلطنت شاه طهماسب صفوی وشاه اسماعیل دوم وسلطان محمد خدابنده بوده 0 وی تحصیلات مقدماتی خود را در زادگاهش طی نمود. و در جوانی به شهرستان یزد رهسپارشدواز محضر دانشمندان و سخنگویان آن شهر کسب فیض کرد و پس از چند سال به کاشان عزیمت نمود و شغل مکتب داری را برگزید. سپس عازم بندر هرمز و هندوستان شد و در اواسط عمر به یزد بازگشت و تا سال ۹۹۱ هجری قمری که دار فانی راوداع گفت درهمین شهر سکونت گزید .این شاعر توانا روزگار خود را با تنگدستی و تنهائی گذراند و دراشعار زیبا و دلکش ا و سوز و گداز سالهای تنهایی کاملا مشخص است . وی غزل سرای بزرگی بود و در غزلیات خود از      عشقهای نافرجام، زندگی سخت و مصائب و مشکلات خود یاد کرده است.وحشی سه منظومه ناظر ومنظور و فرهاد وشیرین  وخلد برین را سروده است. مثنوی‌های کوتاهی نیزدارد که اهمیت منظومه‌های یادشده را ندارد. یکی از بدیعترین اشعار او مسدس زیر است .

دوستان، شرح پریشانی من گوش کنید                                  داستان غم پنهانی من گوش کنید

قصه ی بی سر و سامانی من گوش کنید                     گفت و گوی من و حیرانی من گوش کنید

شرح این آتش جانسوز نگفتن تا کی؟

سوختم، سوختم، این راز نهفتن تا کی؟

روزگاری من و دل ساکن کویی بودیم                                  ساکن کوی بت عربده جویی بودیم

عقل و دین باخته دیوانه ی رویی بودیم                         بسته ی سلسله ی سلسله مویی بودیم

کس در آن سلسله غیر از من و دل بند نبود

   یک گرفتار از این جمله که هستند نبود

نرگس غمزه زنش اینهمه بیمار نداشت                               سنبل پر شکنش هیچ گرفتار نداشت

اینهمه مشتری و گرمی بازار نداشت                                   یوسفی بود ولی هیچ خریدار نداشت

اول آن کس که خریدار شدش من بودم

باعث گرمی بازار شدش من       بودم

عشق من شد سبب خوبی و رعنایی او                                داد رسوایی من شهرت زیبایی او

بسکه دادم همه جا شرح دلارایی او                                  شهر پر گشت ز غوغای تماشایی او

این زمان عاشق سر گشته فراوان دارد

کی سر برگ من بی سر و سامان دارد؟

چاره اینست و ندارم به از این رای دگر                             که دهم جای دگر دل به دلارای دگر

چشم خود فرش کنم زیر کف پای دگر                               بر کف پای دگر بوسه زنم جای دگر

بعد از این رای من اینست و همین خواهد بود

  من بر این هستم و البته چنین خواهد بود

پیش او یار نو و یار کهن هر دو یکی است                       حرمت مدعی و حرمت من هر دو یکی است

قول زاغ و غزل مرغ چمن هر دو یکیست                   نغمه ی بلبل و غوغای زغن هر دو یکیست

این ندانسته که قدر همه یکسان نبود

زاغ را مرتبه ی مرغ خوش الحان نبود

چون چنین است پی کار دگر باشم به                                      چند روزی پی دلدار دگر باشم به

عندلیب گل رخسار دگر باشم به                                       مرغ خوش نغمه ی گلزار دگر باشم به

نو گلی کو که شوم بلبل دستان سازش

سازم از تازه جوانان چمن ممتازش

آن که بر جانم از او دم به دم آزاری هست                   میتوان یافت که بر دل زمنش باری هست

از من و بندگی من اگرش عاری هست                            بفروشد که به هرگوشه خریداری هست

به وفاداری من نیست در این شهر کسی

بنده ای همچو مرا هست خریدار بسی

مدتی در ره عشق تو دویدیم، بس است                           راه صد بادیه ی درد بریدیم، بس است

قدم از راه طلب باز کشیدیدم، بس است                         اول و آخر این مرحله دیدیم، بس است

بعد از این ما و سر کوی دلارای دگر

با غزالی به غزل خوانی و غوغای دگر

تو مپندار که مهر از دل محزون نرود                              آتش عشق به جان افتد و بیرون نرود

وین محبت به صد افسانه و افسون نرود                    چه گمان غلط است این برود، چون نرود

چند کس از تو و یاران تو آزرده شود

دوزخ از سردی این طایفه افسرده شود

ای پسر چند به کام دگرانت بینم                                  سرخوش و مست ز جام دگرانت بینم

مایه ی عیش مدام دگرانت بینم                                           ساقی مجلس عام دگرانت بینم

تو چه دانی که شدی یار چه بیباکی چند

چه هوسها که ندارند هوسناکی چند

یار این طایفه ی خانه بر انداز مباش                  از تو حیف است، به این طایفه دمساز مباش

میشوی شهره، به این فرقه هم آواز مباش                       غافل از لعب حریفان دغا باز مباش

به که مشغول به این شغل نسازی خود را

این نه کاری است، مبادا که ببازی خود را

در کمین تو بسی عیب شماران هستند                          سینه پر درد زتو کینه گذاران هستند

داغ بر سینه زتو سینه فکاران هستند                    غرض اینست که در قصد تو یاران هستند

باش مردانه که ناگاه قفایی نخوری

واقف کشتی خود باش که پایی نخوری

گرچه از خاطر وحشی هوس روی تو رفت                     وز دلش آرزوی قامت دلجوی تو رفت

شد دل آزرده و آزرده دل از کوی تو رفت                      با دل پر گله از ناخوشی خوی تو رفت

  حاش لله که وفای تو فراموش کند

سخن مصلحت آمیز کسان گوش کند

چند بیت با شکوه دیگر از وحشی بافقی

ما چون ز دری پای کشیدیم ، کشیدیم                                 امید زهر کس که بریدیم ،بریدیم

دل نیست کبوتر که چو بر خاست نشیند                            ازگوشه بامی که پریدیم ، پریدیم

رم دادن صید خو د از آغاز غلط بود                                 حالا که رماندی و رمیدیم ، رمیدیم

کوی تو که باغ ارم روضه خلد است                                   انگار که دیدیم وندیدیم ، ندیدیم

تقسیم ارثیه بطور عادلانه

ای یار صبر ماتم بابا     از آن من                             خرج عزا و شیون و غوغا ازآن تو

درخفیه استماع وصیت ازآن من                              در نوحه همزبانی ماما از آن    تو

زیباتر آنچه مانده زبابا ازآن تو                                 بد ،ای برادر ازمن واعلی از آن تو

کهنه قلم تراش شکسته از آن من                               طومار نظم ودفتر انشا ازآن تو

یابوی ریسمان کسل میخ کن زمن                           مهمیز کله تیز مطلا         ازآن تو

این لاشه اشتران قطاری از آن من                          آن بارکش خران توانا      از آن تو

این دیک لب شکسته صابون پزی زمن                آن چمچه  هریسه وحلوا    از آن تو

این مالها که مانده بدنیا از آن من                      آن خیر ها که کرده به عقبی از آن تو

این قاطر چموش لگد زن از آن من                      آن گربه میو میو کن با با   از آن تو

این قوچ شاخ کج که زند شاخ از آن من               غوغای جنگ قوچ و تماشا از آن تو

از صحن خانه تا لب بام ازبرای من                       از بام خانه تا به ثریا       از آن تو

آه تا کی ز سفر باز نیایی بازآ                             اشتیاق تو مرا سوخت کجایی بازآ 

شده نزدیک که هجران تو ما را بکشد              گر همان بر سر خون‌ریزی مایی بازآ

کرده‌ای عهد که بازآیی و ما را بکشی                وقت آن است که لطفی بنمایی بازآ

رفتی و باز نمی‌آیی و من بی‌تو به جان          جان من این‌همه بی رحم چرایی بازآ

وحشی از جرم همین کز سر آن کو رفتی      گرچه مستوجب صدگونه جفایی بازآ

 

آرامگاه وحشی بافقی در سه کیلومتری  بافق( به روایتی )

توضیح اینکه تا سال 1392محل بالا را مدفن وحشی بافقی میدانستند اما در این سال خواهرزاده 95ساله مرحوم فرخی یزدی که ساکن آمریکا هستند به ایران می آید وبنا به راهنمائی ایشان محل دقیق دفن وحشی بافقی را در پیاده رو خیابان امام خمینی یزدتعیین میگردد  که شهرداری  ومیراث فرهنگی یزد اقدام کرده اسفالت را بر میدارند وبه بقایای قبر وحشی دست پیدامیکنند وانشاالله که  مزار به شکل آبرومندی که درشان این شاعر پرآوازه باشدطراحی واجرا شود .

آرامگاه وحشی بافقی پس از جستجو ویافتن مکان آن در یزد

 

سعید قصاب کاشانی

زمانی که من کودکی بیش نبودم درکشور ما دندانپزشکی جایگاهی نداشت واگر کسی پیر میشد و دندان میکشید بعلت فقر ومسکنت وگرانی خدمات دندانپزشکی ونبود امکانات کافی  کسی بدنبال تهیه دندان مصنوعی نمیرفت مگر آنکه متمول باشد و اغلب سالمندان هنگام خندیدن منظره نا مطبوعی را به نمایش میگذاشتند و من دراین گونه موارد  این تک بیت راکه حفظ کرده بودم بیاد میاوردم ،

دندان که در دهان نبود خنده بد نماست            دکان بی متاع چرا وا کند کسی

ومدام فکر میکردم که شاعر چه تک بیت زیبائی سروده ومصرع دوم واول چه رابطه تنگاتنگی دارند وچه تشبیه بی نظیری بوجود آورده اند ،اما نمیدانستم که این بیت را چه کسی گفته تا بعدها به تحقیق و تفحص پرداختم و دانستم که  این بیت  مربوط به غزلی نابست از شاعری بنام سعید  با تخلص ( قصاب ) وبطور مختصر در تذکره المعاصرین حزین لاهیجی اشاره شده است که در قرن دوازدهم در شهر کاشان سعید نامی بوده که به شغل قصابی اشتغال داشته وتهیدست وبیسواد بوده نه سال تولدش معلوم است نه سال وفاتش فقط نوشته اند که در اواخر عمر به مشهد مقدس کوچیده ودران جا دعوت حق رالبیک گفته ولی مشخص نیست در کجا به خاک سپرده شده  از این سخنور بزرگ  چیزی در حدود 3000بیت شعر به یادگار مانده که شامل غزل ، تضمین و مخمس است ومعلوم است که با صائب تبریزی شاعر نامدار معاصر خود آمدوشد داشته وذیگر هیچ آیا مایه تاسف نیست که چنین الماسهای درخشانی در آسمان ادب فارسی بوده اند ونامی از آنها برده نمیشود ؟ کجای کار ما عیب دارد نمیدانم !اما متاسفانه این یک فاجعه است که از فقر فرهنگی متولد میشود.   ولی برای حسن ختام کلام این غزل شیوا را از سعید قصاب کاشانی بخوانید وبخاطربیاورید که بعضی از مصرع های این غزل بعنوان ضرب المثل در زبان محاوره ای ما جاخوش کرده است مثل :(حیف از طلا که خرج مطلا کند کسی )

تا کـی به بزم شوق غمـت جـا کند کسی؟                     خـون را بـجـای بــاده بـه میـنـا کند کسی؟

ابـروت مـی بــرد دل و حـاشاست کـار او                     با کج حساب عشق، چه سودا کند کسی؟

تـا مـــرغ دل پــریــد ، گـرفتـار دام شـد                             صیـاد کـی گذاشت کـه پــر وا کند کسی؟

دنیـا و آخــرت بــه نگـاهـــی فـروختــیم                       سودا چنین خوشست که یکجـا کند کسی

ای شـاخ گل بـه هـر طرفـی میـل می کنی                       ترسـم دراز دستـی بــی جـــا کند کسی

نشکفـت غنـچه یی کـه بـه باد فنــا نـرفـت                     در ایـن چـمن چگـونـه دلـی وا کند کسی؟

عمـر عزیــز خـود منـما صــرف نـاکســان                         حیـف از طـلا کـه خــرج مطـلاّ کـند کسـی

دنـدان که در دهـان نبـود، خنـده بد نماست                       دکـان بـی مـتــاع، چــــرا وا کند کسی؟

بر روضه های خُلد قدم می تـوان گــذاشت                  (قصـاب) اگـر زیــارت دل هـــا کند کسی

ناصر خسرو قبادیانی

سردیس ناصر خسرو قبادیانی

ابومعین حمیدالدین ناصرخسرو قبادیانى مروزى، در سال 394 هجرى قمری برابر 383خورشیدی در روستاى قبادیان مرو، که اکنون در کشور تاجکستان است، دیده به جهان گشود. جوانى را به فراگیرى دانش‌هاى گوناگون پرداخت و در سایه‌ى هوش سرشار و روح پژوهشگر خویش از دانش‌هاى دوران خود مانند فلسفه، اخترشناسى، کیهان‌شناسى، پزشکى، کانى‌شناسى، هندسه‌ى اقلیدوسى، موسیقى، علوم دینى، نقاشى، سخنورى و ادبیات بهره‌ها گرفت. وسپس به مسافرت پرداخت  در مصر با فرقه‌ى اسماعیلیه آشنا شد و به خدمت خلیفه‌ى فاطمى مصر، المستنصر بالله، رسید. او براى فراخواندن مردم به مذهب اسماعیلى به خراسان بازگشت، اما مردم آن‌جا چندان از دعوت او خشنود نبودند. به ناچار در سرزمین کوهستانى یمگان در بدخشان گوشه‌نشین شد و به سرودن شعر و نگارش کتاب‌هایى در زمینه‌ى باورهاى اسماعیلیان پرداخت. ، در سال‌هاى پایانى فرمانروایى سلطان محمود غزنوى به کار دیوانى پرداخت و این کار را تا 43 سالگى در دربار سلطان مسعود غزنوى و دربار ابوسلیمان جغرى بیک داوود بن میکائیل ادامه داد. پیوستن او به دربار سرآغاز کام‌جویى‌ها، شراب‌خوارى‌ها و بى‌خبرى‌هاى او بود و گاه براى خشنودى درباریان با گفته‌هاى هزل‌آلود خود دیگران را به مسخره مى‌گرفت. خود او پس از آن‌که از آن آلودگى‌ها کناره گرفت، سرزمین کوهستانى یمگان در بدخشان گوشه‌نشین شد  ودر همانجا درسال 481هجری قمری برابر 467خورشیدی دعوت حق رالبیک گفت . مزارش در بدخشان افغانستان است .

نکوهش مکن چرخ نیلوفری   را                 برون کن زسر   باد خیره سری را

بری دان از افعال چرخ برین  را                 نشاید    زدانا       نکوهش بری را

چو تو خود کنی اختر خویش را بد             مدار از فلک چشم نیک اختری  را

به چهره شدن چون پری کی توانی             به افعال ماننده شو     مر پری را

درخت ترنج از بر وبرگ    رنگین              حکایت کند              کله قیصری را

سپیدار ماندست بی هیچ   چیزی               ازیرا که بگزیده او      کم بری را

درخت تو گر بار دانش      بگیرد                بزیر آوری چرح نیلوفری          را

نگر نشمری ای براذر       گزافه                  به دانش دبیری و  نه شاعری    را

تو را خط قید علوم است وخاطر                 چو زنجیر مر مرکب لشگری     را

اگر شاعری را تو پیشه   گرفتی                  یکی نیز بگزیده      خنیا گری  را

تو بر پائی آنجا که مطرب نشیند                 سزد گر ببری زبان        جری    را

بعلم و بگوهر کنی مدحت   آنرا                که مایه ست مرجهل و بدگوهری را

پسند است با زهد وعمار و  بوذر                 کند مدح محمود    مر عنصری را

من آنم که در پای خوکان نریزم                 مر این قیمتی در     لفظ  دری   را

شعر ی با معنای بسیار بلند از ناصر خسرو در مورد غرور بی جا

روزی زسر سنگ عقابی به هوا خواست                 واندر طلب طعمه پرو بال   بیاراست

بر راستی بال نظر کرد وچنین گفت                         امروز همه ملک زمین زیر پرماست

بر اوج فلک چون بپرم از نظر تیز                            می بینم اگرذره ای اندر ته دریاست

گر بر سر خاشاک یکی پشه بجنبد                          جنبیدن آن پشه عیان در نظر ماست

بسیار منی کرد وزتقدیر نترسید                    بنگرکه ازاین چرخ جفاپیشه چه برخاست

نا گه زکمینگاه یکی سخت کمانی                         تیری زقضاو قدر انداخت براو راست

بر بال عقاب آمد آن تیر جگر سوز                         وز ابر مراورا بسوی خاک فرو کاست

بر خاک بیفتاد وبغلتید چو ماهی                   وآنگاه پر خویش گشاد از چپ واز راست

گفتا عجبست اینکه زچوب است و زآهن      این تیزی و تندی و پریدنش کجا خواست

چون نیک نظر کردو پر خویش درآن دید         گفتا زچه نالیم که ازماست که بر ماست

چون تیغ بدست آری مردم نتوان کشت                نزدیک خداوند ، بدی نیست فرامشت

این تیغ نه از بهر ستمکاران کردند                      انگور نه از بهر نبیذ، است به چرخشت

عیسی به رهی دید یکی کشته فتاده              حیران شد وبگرفت به دندان سر انگشت

گفتا که کرا کشتی تا کشته شدی زار                    تا باز که اورا بکشد ، آن که توراکشت

انگشت مکن رنجه بدر کوفتن کس                      تا کس نکند رنجه بدر کوفتنت مشت

 

آرامگاه ناصر خسرو قبادیانی در بلندای کوهی در یمگان بدخشان کشور افغانستان

عبید زاکانی

شاعرونویسنده طنز پرداز عبید زاکانی (برداشت تصویر از پشت جلد کتاب دلگشا

چاپ موسسه نگاه )

خواجه نظام الدین عبیدالله قزوینی معروف به عبید زاکانی  شاعر ، نویسنده ، متفکر ومنتقد بزرگ ایرانی در سال 701هجری قمری دریکی از توابع قزوین چشم به جهان گشود . عبید زاکانی طنز پرداز ونویسنده ای آگاه بود و اهمیت او خصوصا در داشتن روش انتقادی وبیان مفاسد اجتماع با زبانی شیرین وبه طریق طنز در آثار منظوم ومنثور است . منظومه انتقادی ( موش وگربه ) تابلوی بسیار بی بدیلی در شعر پارسی است ورسواکننده ریا کاران وسالوسان است . دیوان عبید زاکانی شامل ” رساله های اخلاق الاشراف “درده فصل است ” کتاب دلگشا ” و “صد پند ” ،”ترجیع بند”،”ریش نامه”،”منظومه موش وگربه “، منظومه “سنگ تراش ” ، “رباعیات”،”تضمینات وقطعات “ورساله “تعریفات ملادوپیاز رامیتوان نام برد . عبید زاکانی در یکی از دو شهر اصفهان یا بغداد از دنیا رفته و متاسفانه از محل دفن او اطلاعی دردست نیست . 

منظومه موش وگربه 

اگرداری تو داري عقل و دانش و هوش                                بيا بشنو حديث گربه و موش

بخوانم از برايت داستاني                                                   که در معناي آن حيران بماني

***

اي خردمند عاقل و دانا                                                       قصه موش وگربه برخوانا

 قصه موش و گربه منظوم                                                  گوش کن همچو در غلطانا

از قضای فلک یکی گربه                                                         بود چون اژدها به کرمانا

شكمش طبل و سينه اش چو سپر                                          شير دم    و پلنگ چنگانا

از غريوش بوقت غريدن                                                       شير درنده شد    هراسانا

سر هر سفره چون نهادي پاي                                                 شير از وي شدي گريزانا

روزي اندر شرابخانه شدي                                                   از براي شكار        موشانا

در پس خم مي نمود كمين                                                  همچو دزدي كه در  بيابانا

ناگهان موشكي ز ديواري                                                  جست بر خم مي خروشانا

سر بخم بر نهاد و مي نوشيد                                          مست شد همچو شير غرانا

گفت كو گربه تا سرش بكنم                                             پوستش پر كنم ز    كاهانا

گربه در پيش من چو سگ باشد                                       كه شود رو برو      بميدانا

گربه اين را شنيد و دم نزدي                                         چنگ و دندان زدي بسوهانا

ناگهان جست و موش را بگرفت                                    چون پلنگي شكار    كوهانا

موش گفتا كه من غلام تو ام                                         عفو كن از من اين   گناهانا

گربه گفتا دروغ كمتر گوي                                            نخورم من فريب و   مكرانا

مي شنيدم هر آنچه ميگفتي                                      آروادين ……………… مسلمانا

گربه آن موش  را بكشت و بخورد                                 سوي مسجد شدي خرامانا

دست و رو را بشست و مسح كشيد                                 ورد ميخواند همچو ملانا

بار الها كه توبه كردم من                                                   ندرم موش را به   دندانا

بهر اين خون ناحق اي خلاق                                          من تصدق دهم دو من نانا

آنقدر لابه كرد و زاري كرد                                                تا بحدي كه گشت  گريانا

موشكي بود در پس منبر                                               زود برد اين خبر به موشانا

مزده یاران كه گربه تائب شد                                          زاهد و عابد و      مسلمانا

بود در مسجد آن ستوده خصال                                        در نماز و نياز و      افغانا

اين خبر چون رسيد بر موشان                                          همه گشتند شاد و خندانا

هفت موش گزيده برجستند                                             هر يكي تحفه هاي  الوانا

آن يكي شيه شراب به كف                                                وآن دگر بره هاي   بريانا

آن يكي طشتكي پر از كشمش                                      و آن دگر يك طبق ز خرمانا

آن يكي ظرفي از پنير بدست                                          وآن دگر ماست با كره نانا

آن يكي خوانچه پلو بر سر                                                افشره آب ليموي   عمانا

نزد گربه شدند آن موشان                                               با سلام و درود و   احسانا

عرض كردند با هزار ادب                                                 كاي فداي رهت همه جانا

لايق خدمت تو پيشكشي                                                كرده ايم ما قبول  فرمانا

گربه چون موشكان بديد بخواند                                      رزقكم في السماء  حقانا

من گرسنه بسی بسر بردم                                                   رزقم امروز شد فراوانا

هر كه كار خدا كند بيقين                                                    روزيش ميشود فراوانا

بعد از آن گفت پيش فرمائيد                                                قدمي چند اي رفيقانا

موشكان جمله پيش ميرفتند                                             تنشان همچو بيد لرزانا

ناگهان گربه جست بر موشان                                            چون مبارز بروز  ميدانا

پنج موش گزيده را بگرفت                                              هر يكي كدخدا و ايلخانا

دو بدين چنگ و دو بدان چنگال                                      يك بدندان چو شير غرانا

آن دو موش دگر كه جان بردند                                       زود بردند خبر به موشانا

كه چه بنشسته ايد اي موشان                                        خاكتان بر سر اي جوانانا

پنج موش رئيس را بدريد                                                گربه با چنگها و   دندانا

موشكان را از اين مصيبت و غم                                       شد لباس همه  سياهانا

خاك بر سر كنان همي گفتند                                             اي دريغا رئيس موشانا

بعد از آن متفق شدند كه ما                                       مي رويم پاي تخت سلطانا

تا بشه عرض حال خويش كنيم                                   از ستم هاي خيل    گربانا

شاه موشان نشسته بود بتخت                                     ديد از دور خيل   موشانا

همه يكبار كردنش تعظيم                                           كه تو شاهنشهي به دورانا

سالي يك دانه ميگرفت از ما                                      حال حرصش شده فراوانا

اين زمان پنج پنج مي گيرد                                        چون شده تائب و مسلمانا

درد دل چون به شاه خود گفتند                                   شاه فرمود كاي    عزيزانا

من تلافي به گربه خواهم كرد                                      كه شود داستان به دورانا

بعد يك هفته لشكري آراست                                       سيصد و سي هزار موشانا

همه با نيزها و تير و كمان                                              همه با سيف هاي    برانا

فوج هاي پياده از يك سو                                           تيغ ها در ميان به  جولانا

چونكه جمع آوري لشكر شد                                      از خراسان و رشت و گيلانا

يكه موشي وزير كشور بود                                           هوشمند و دلير و   فطانا

گفت بايد يكي ز ما برود                                              نزد گربه به شهر   كرمانا

يا بيا پاي تخت در خدمت                                           يا كه آماده باش  جنگانا

موشكي بود ايلچي ز قديم                                          شد روانه به شهر كرمانا

نرم نرمك بگربه حالي كرد                                            كه منم ايلچي ز شاهانا

خبر آورده ام براي شما                                          عزم جنگ كرده شاه موشانا

يا برو پاي تخت در خدمت                                      يا كه آماده باش به جنگانا

گربه گفتا كه موش گه خورده                                   من نيايم برون ز   كرمانا

ليكن اندر خفا تدارك كرد                                           لشكر معظمي ز     گربانا

گربه هاي يراق شير شكار                                       از صفاهان و يزد و  كرمانا

لشكر گربه چون مهيا شد                                        داد فرمان به سوي ميدانا

لشكر موشها ز راه كوير                                              لشكر گربه از    كهستانا

در بيابان فارس هر دو سپاه                                       رزم دادند چون   دليرانا

جنگ مغلوبه شد در آن وادي                                    هر طرف رستمانه جنگانا

آن قدر موش و گربه كشته شدند                                كه نيايد حساب    آسانا

حمله ي سخت كرد گربه چو شير                          بعد از آن زد به قلب موشانا

موشكي اسب گربه را پي كرد                                 گربه شد سر نگون ز زينانا

الله الله فتاد در موشان                                            كه بگيريد          پهلوانانا

موشكان طبل شاديانه زدند                                   بهر فتح و ظفر       فراوانا

شاه موشان بشد به فيل سوار                           لشكر از پيش و پس خروشانا

گربه را هر دو دست بسته به هم                          با كلاف و طناب و   ريسمانا

شاه گفتا به دار آويزند                                         اين سگ رو سياه        نادانا

گربه چون ديد شاه موشان را                             غيرتش شد چو ديگ جوشانا

همچو شيري نشست بر زانو                                   كند آن ريسمان به     دندانا

موشكان را گرفت و زد به زمين                             كه شدندي به خاك   يكسانا

لشكر از يك طرف فراري شد                                   شاه از يك جهت      گريزانا

از ميان رفت فيل و فيل سوار                              مخزن و تاج و تخت و ايوانا

هست اين قصۀ عجيب وغريب                                       يــادگـار عبيــــد زاكــانـــا

***

جان من پند گير از اين قصه                                    كه شوي در زمانه   شادانا

غرض از موش و گربه بر خواندن                              مدعا فهم كن پسر   جانا

 

آرامگاه این شاعر بزرگ مشخص نیست

منوچهری دامغانی

 

سردیس منوچهری دامغانی

ابوالنجم احمد بن قوص متخلص به منوچهری شاعر بزرگ طبعت سرای  و قصیده گوی پارسی زبان قرن پنجم هجریست که تاکنون 2817بیت شعر او شناسائی وجمع آوری شده وبه زیور طبع آراسته گردیده  است  .اگر فوت اورا سال 432هجری قمری بدانیم وسن اورا که جمعا 34 سال میدانند از آن کم کنیم  لذا تولد او سال 398 هجری قمری خواهد بود. محل تولد او دامغان  وعلت اشتهار اوبه منوچهری آنست که منوچهری در ابتدای شاعری به  دربار فلک المعالی منوچهر بن قابوس پنجمین امیر آل زیار راه یافت و تخلص خود را از نام او گرفته است . لیکن از مدایح منوچهری درباره این پادشاه قصیده ای در دیوان او نیست .مدتی بعد منوچهری عازم ری میشود ودر آنجا زندگی میکرده تاوقتی سلطان مسعود غزنوی در سال 414 – 426 هجری – از نیشابور به گرگان و مازندران لشکر کشید منوچهری را به نزد خود فراخواند و او پیاده از ری به مازندران رفت و در دربار مسعود منزلت فراوان یافت . اشعار منوچهری مثل ملودی موسیقی آهنگین است چه موقع خواندن اشعارش باوجودیکه از لغات غریب ازذهن وعربی استفاده کرده اما دلنشین وروح نواز است وچیره دستی شاعر را به رخ میکشد .بیشتر اشعار اودر مدح طبیعت است وچنان از طبیعت تعریف میکند که به خوبی میشود فهمید شاعر علاوه بر تسلط به زبان عربی بر علوم  نحو  ،پزشکی ،نجوم وموسیقی نیز مسلط بوده است  نوعی از شعر که به مسمط معروف است از ابتکارات اوست ودر بین شعرای قبل از او دیده نشده است افسوس که این شاعر خوش ذوق در جوانی فوت کرد ه است

الا یا خیمگی! خیمه فروهل                               که پیشاهنگ بیرون شد ز منزل

تبیره زن بزد طبل نخستین                                شتربانان همی ‌بند ند     محمل

نماز شام نزدیکست و امشب                             مه و خورشید  را بینم     مقابل

ولیکن ماه دارد قصد بالا                                    فروشد آفتاب  از کوه        بابل

چنان دو کفه‌ی زرین ترازو                              که این کفه  شود زان کفه مایل

ندانستم من ای سیمین صنوبر                         که گردد روز   چونین زود  زایل

من و تو غافلیم و ماه و خورشید                  براین گردون گردان نیست غافل

نگارین منا برگرد و مگری                              که کار عاشقان را نیست  حاصل

زمانه حامل هجرست و لابد                          نهد یک روز بار خویش    حامل

نگار من، چو حال من چنین دید                      ببارید از مژه باران           وابل

تو گویی پلپل سوده به کف داشت                پراکند از کف اندر دیده    پلپل

بیامد اوفتان خیزان بر من                           چنان مرغی که باشد نیم بسمل

دو ساعد را حمایل کرد برمن                      فرو آویخت از من چون  حمایل

مرا گفت: ای ستمکاره به جایم!                     به کام حاسدم کردی و   عاذل

چه دا نم من که بازآیی تو یا نه                    بدانگاهی که باز آید      قوافل

ترا کامل همی‌دیدم به هر کار                       ولیکن نیستی در عشق   کامل

حکیمان زمانه راست گفتند                         که جاهل گردد اندرعشق، عاقل

نگار خویش را گفتم: نگارا!                           نیم من در فنون عشق  جاهل

ولیکن اوستادان مجرب                                    چنین گفتند در کتب  اوایل

که عاشق قدر وصل آنگاه داند                   که عاجز گردد از هجران عاجل

بدین زودی ندانستم که ما را                      سفر باشد به عاجل یا به آجل

ولیکن اتفاق آسمانی                                    کند تدبیرهای مرد      باطل

غریب از ماه والاتر نباشد                         که روز و شب همی‌برد منازل

چو برگشت از من آن معشوق ممشوق       نهادم صابری را سنگ بر دل

نگه کردم به گرد کاروانگاه                   به جای خیمه و جای     رواحل

نه وحشی دیدم آنجا و نه ا هلی         نه راکب دیدم آنجا و نه    راجل

نجیب خویش را دیدم به یکسو        چو دیوی دست و پا اندر سلاسل

گشادم هر دو زانو بندش از دست       چو مرغی کش گشایند از حبایل

برآوردم زمامش تا بناگوش                 فروهشتم هویدش تا به    کاهل

نشستم از برش چون عرش بلقیس    جست او چون یکی عفریت هایل

همی‌راندم نجیب خویش چون باد             می‌گفتم که اللهم        سهل

چو مساحی که پیماید زمین را            بپیمودم به پای او         مراحل

همی‌رفتم شتا بان در بیا بان              همی‌کردم به یک منزل دو منزل

بیابانی چنان سخت و چنان سرد          کزو خارج نباشد هیچ     داخل

ز بادش خون همی‌بفسرد در تن           که بادش داشت طبع زهر قاتل

ز یخ گشته شمرها همچو سیمین          طبقها بر سر زرین       مراجل

سواد شب به وقت صبح بر من          همی‌گشت از بیاض برف مشکل

همی‌بگداخت برف اندر بیابان                تو گفتی باشدش بیماری سل

بکردار سریشمهای ماهی                     همی‌برخاست از شخسارها گل

چوپاسی از شب دیرنده بگذشت            برآمد شعریان از کوه   موصل

بنات النعش کرد آهنگ بالا                       بکردار کمر شمشیر      هرقل

رسیدم من فراز کاروان تنگ               چو کشتی کو رسد نزدیک ساحل

به گوش من رسید آواز خلخال                   چو آواز جلاجل از      جلاجل

جرس دستان گوناگون همی‌زد                   بسان عندلیبی از        عنادل

عماری از بر ترکی تو گفتی                 که طاوسی‌ست بر پشت حواصل

جرس ماننده‌ی دو ترگ زرین                      معلق هر دو تا زانوی     بازل

ز نوک نیزه‌های نیزه‌داران                        شده وادی چو اطراف   سنابل

چو دیدم رفتن آن بیسراکان                      بدان کشی روان زیر   محامل

نجیب خویش را گفتم سبکتر                    الا یا دستگیر مرد       فاضل

بچر! کت عنبرین بادا چراگاه                     بچم! کت آهنین بادا  مفاصل

بیابان در نورد و کوه بگذار                             منازلها بکوب و راه    بگسل

فرود آور به درگاه وزیرم                               فرود آوردن اعشی به  باهل

به عالی درگه دستور، کو راست                   معالی از اعالی وز     اسافل

وزیری چون یکی والا فرشته              چه در دیوان، چه در صدر محافل

وزیران دگر بودند زین پیش                         همه دیوان به دیوان رسایل

حدیث او معانی در معانی                           رسوم او فضایل در فضایل

همی‌نازد به عدل شاه مسعود                    چو پیغمبر به نوشروان عادل

درآید پیش او بدره چو قارون                    رآید پیش او سائل چو عایل

شود از پیش او سائل چو بدره                   رود از پیش او بدره چو سائل

بلرزند از نهیب او نهنگان                                بلرزد کوه سنگین از زلازل

الا یا آفتاب جاودان تاب                                اساس ملکت و شمع قبایل

تویی ظل خدا و نور خالص             به  گیتی کس شنیده‌ست این شمایل

یکی ظلی که هم ظلست و هم نور    یکی نوری که هم نورست و هم ظل

گهر داری، هنر داری به هرکار                        بزرگی را چنین باشد دلایل

تویی وهاب مال و جز تو واهب              یی فعال جود و جز تو فاعل

یکی شعر تو شاعرتر ز حسان                        یکی لفظ تو کاملتر ز کامل

خداوندا من اینجا آمدستم                                به امید تو و امید مفضل

افاضل نزد تو یازند هموار                         که زی فاضل بود قصد افاضل

گرم مرزوق گردانی به خدمت           همان گویم که اعشی گفت و دعبل

و گر از خدمتت محروم ماندم                    بسوزم کلک و بشکافم انامل

الا تا بانگ دراجست و قمری                   الا تا نام سیمرغست و طغرل

تنت پاینده باد و چشم روشن                    دلت پاکیزه باد و بخت مقبل

دهاد ایزد مرا در نظم شعرت                         دل بشار و طبع ابن مقبل

 

​آرامگاه منوچهری دامغانی  معروف به گنبد زنگوله در دامغان 

محمد حسین صفای اصفهانی ( سپاهانی)

تصویری از محمد حسین صفای سپاهانی یافت نشد

نام وی محمدحسین و از شعرای قرن سیزدهم و اوائل قرن چهاردهم هجری است . صفا سنوات آخر عمر خود را در حدود بیست و دو سالدر مشهد می زیست و مرحوم موتمن الملک (م 1308 ه’ . ق.) دربارهاو عنایتی داشت . شیخ علی اصغر آریا که مرید و راوی اشعار صفا است حکایت کند که شاعر به سال 1322 ه’ . ق. به بیماری ذات الریه درگذشت و در مدرسه موتمن السلطنه که پشت ایوان عباسی صحن کهنه مقدس بود و اکنون خراب است دفن شد و محل دفن متصل به پایه گلدسته طلای عباسی است و نیز نویسد که مستشارالملک فرزند موتمن السلطنه به اتکاءخاطره خود سن او را علی الظاهر بین شصت و هفتاد نوشته است . دیوان وی بدستور موتمن السلطنه بخط میرزا ابوالقاسم خوشنویس باشی آستان قدس برای چاپ نوشته شده و هنوز هم در خانواده اباخان باقی است و آقای حاجی حسین آقا ملک از آن استنساخی کرده اند و نسخه ای از آن در کتابخانه ملک است … آنچه از احوال صفا نقل کنند این است که در پایان عمر از مردم کناره گرفته بود و به بیماری نسیان مبتلا شده بود.

چنین  شنیدم  که  لطف  یزدان ، به روی جوینده در نبندد

دری  که  بگشاید   از  حقیقت  بر اهل  عرفان  دگر  نبندد

چنین  شنیدم  که  هر که  شبها ، نظر  ز فیض  سحر  نبندد

ملک  ز کارش  گره  گشاید ،  فلک  به  کینش  کمر نبندد

دلی که باشد به صبح خیزان ، عجب نباشد اگر که هر دم

دعای  خود  را  به  کوی  جانان ،  به  بال  مرغ  اثر   نبندد

اگر  خیالش  به  دل  نیاید ، سخن  نگویم  چنانکه  طوطی

جمال   آیینه   تا  نبیند  ، سخن   نگوید   ،  خبر      نبندد

بر   شهیدان  کوی   عشقش  ، به سرخ رویی علم   نگردد

به  رنگ   لاله  کسی   که داغ  غمش  به لخت  جگر  نبندد

به  زیر  دستان   مکن تکبر   ادب  نگه  دار  اگر       ادیبی

که  سر  بلندی   و   سر   فرازی   گذر   بر    آه سحر نبندد

ز تیر  آه  چو  ما   فقیران ، شود  مشبّک   اگر   که    شبها

فلک   بر    انجم   زره    نپوشد ،  قمر   ز  هاله  سپر نبندد

صفا    به  رندی  کجا  تواند  دم  از   بیانات   عاشقی  زد ؟

هر  آنکه  نالد  به  ناله  نی ،  چو  نی  به  هر جا کمر نبندد.

دل بردی از من به يغما، ای ترک غارتگر من

د يدی چه آوردی ای دوست، از دست دل بر سر من

عشق تو در دل نهان شد، دل زار و تن، ناتوان شد

رفتی چو تير و کمان شد، از بار غم پيکر من

می‌سوزم از اشتياقت، در آتشم از فراقت

کانون من، سينه من، سودای من، آذر من

من مست صهبای باقی، زان ساتکين رواقی

فکر تو در بزم ساقی، ذکر تو رامشگر من

دل در تف عشق افروخت، گردون لباس سيه دوخت

از آتش آه من سوخت، در آسمان اختر من

گبر و مسلمان خجل شد، دل فتنه آب و گل شد

صد رخنه در ملک دل شد، ز انديشه کافر من

شکرانه کز عشق مستم، ميخواره و می‌پرستم

آموخت درس الستم، استاد دانشور من

در عشق، سلطان بختم، در باغ دولت، درختم

خاکستر فقر تختم، خاک فنا افسر من

اول دلم را صفا داد، آيينه‌ام را جلا داد

آخر به باد فنا داد، عشق تو خاکستر من

تا چند در های و هويی، ای کوس منصوری دل

ترسم که ريزد بر خاک، خون تو در محضر من

بار غم عشق او را گردون نيارد تحمل

چون می‌تواند کشيدن اين پيکر لاغر من

دلم دم ز سر صفا زد، کوس تو بر بام ما زد

سلطان دولت لوا زد، از فقر در کشور من

* سر خوان وحدت آندم که دم از صفا زدم من                       به سر تمام ملک و ملکوت پازدم من

دردیر غیر بستم بت خویشتن         شکستم                         ز سبوی یار مستم که می ولا زدم من

در دیر بود جایم به حرم     رسید        پایم                         به هزار  در  زدم  تا  در کبریا زدم  من

قدم وجود در بارگه     قدم                 نهادم                        علم شهود در پیشگه    خدا   زدم من

 

مرقد ایشان درحیاط حرم مطهر حضرت رضا ودر پای گلدسته طلا قرارگرفته  است

 

شاطر عباس صبوحی

من همان «شاطر» عشقم که به تو شرط کنم

گر کشم دست ز دامان تو    ،     نادرویشم!

شاطر عباس متخلص به صبوحی، به سال ۱۲۷۵ در شهر قم ولادت یافت.نام پدر ش «محمدعلی» بود،. صبوحی صدایی بم و مردانه و گیرا داشت. راجع به خلق و خویش گفته اند:خوش مشرب، مصاحبتش دلپذیر و مطبوع بود.اغلب فکور و اندیشناک به نظرمی رسید.درهنگام کار،همیشه پیراهنی تمیز و پاک به تن می کرد و پیش بندی لطیف می بست. ولی در بیرون از محل کار سرداری ماهوت آبی کمر چین د ربر می نمود.زلفانش انبوه و تا پشت گردنش افتاده بود.در شرح حالش آمده است: از شاعران خوش قریحه، خوش ذوق و با استعداد کافی در غزل و رباعی بوده است.اشعارش،بسیار روان و ساده و در خور فهم عموم طبقات می باشد.
شاطرعباس غیر از غزلیات آثار دیگری از قبیل «مسمطات»«رباعیات»و «دوبیتی» از خود یادگار نهاده است.از جزئیات زندگی این شاعر اطلاع دقیقی در دست نیست و قدر مسلم اینست که وی عارفی وارسته بوده .این که گفته اند  وی اصلا سواد خواندن ونوشتن نداشته وهنگام پخت نان یک نفر باسواد کنارش می ایستاده وسروده هایش را می نوشته اغراق به نظر میرسد چون همه سروده هایش درنهایت ظرافت و پختگی است .  شاطر عباس صبوحی به سال ۱۳۱۵ در تهران وفات یافته اما درشهرستان قم یعنی زادگاه  خود مدفون گردیده است .

روزه دارم من و افطارم از آن  لعل لبست           آری افطار رطب در رمضان  مستحب  است

روز ماه رمضان زلف  میفشان که    فقیه           بخورد  روزه خود را بگمانش که شب  است

زیرخط  وقت نوشتن همه کس   نقطه نهد        این عجب نقطه خال تو به بالای لب است

یا رب این نقطه خط را که ببالا       بنهاد            نقطه  هر جا غلط افتاد مکیدن ادب   است

شحنه اندر عقبست و من از آن    میترسم              که لب لعل تو آلوده به ما ء العنب ا ست

پسرمریم اگر نیست چه باک است زمرگ            که دما دم لب من برلب  بنت العنب  است

منعم از عشق کند  زاهد و آگه         نبود            شهرت عشق من از ملک عجم تا عرب است

گفتمش ای بت من بوسه بده جان بستان         گفت رو کین سخنت  دور زشرط ادب   است

زاهدا  بهر خدا  منع مکن   از عشقم                  هر کسی منع من از عشق کند زن جلب است

عشق آنست که از روی  حقیقت باشد             هرکه را عشق مجازیست حمال الحطب است

شعر پر محتوای دیگری از صبوحی

کی روا باشد که گردد عاشق غمخوار خار 

                                                                                د ر ره عشق تو اندر کوچه و بازار زار

در جهان عیشی ندارم بی رخت ای دوست دوست           

                                                                             جز تو در عالم نخواهم ای بت عیار یار

از دهانت کار گشته بر من دلتنگ تنگ                                  

                                                                                 با لب لعل تو دارد این دل افکار کار

هر چه میخواهی بکن با من تو ای طناز ناز                 

                                                                         گر دهی یک بوسه ام زان لعل شکربار بار

ساقیا زآن آتشین می ساغری لبریز ریز                               

                                                                            تا به مستی افکنم در رشته ی زنّار نار

مطربا بزم سماع است و بزن بر چنگ چنگ                   

                                                                       چشم خواب آلودگان را از طرب بیدار دار

ای صبوحی شعر تو آرد به هر مدهوش هوش           

                                                                   خاصه مدهوشی که گوید دارم از اشعارعار

مخمسی زیبا از صبوحی

ای زلف تو چون مار و رخ تو چون گنج                      بی مار تو بیمارم و بی گنج تو در رنج

از سیلی عشق تو، رخم گشته چو نارنج               دین و دل و عقل و خرد و هوش مرا سنج

بر باد شده در صدد روی تو، هر پنج

هرگز نبود حور، چو روی تو، به رضوان                     سروی به نکوئی قدت نیست به بستان

روی تو گل سرخ و خطت سبزه و ریحان                 هم قند و نبات و شکر و پسته و مرجان

ریزد ز لب لعل سخنگوی تو، هر پنج

در دست غمت چند زنم ناله و فریاد                                باز آی، که عشق تو مرا کند ز بنیاد

هرگز نبود چون قد و بالای تو شمشاد                            حور و ملک و آدمی و جنّ و پریزاد

هستند ز خدّام سر کوی تو، هر پنج

ای خسرو خوبان، نظری کن سوی درویش                 مگذار که از عشق تو گردد جگرم ریش

دیوانه عشق تو، ندارد خبر از خویش            خال و خط و زلف و مژه و چشم تو زان پیش

کردند برآشفتگی موی تو، هر پنج

تا چشم من آن روز، بر آن سیمبر افتاد                          از شوق جمالش به دل من اثر افتاد

مرغان چمن را همه سودا به سر افتاد                     سرو و سمن و یاسمن و عرعر و شمشاد

پستند به پیش قد دلجوی تو، هر پنج

در باغ وصال تو و گمگشته شبه سنج                مهرت به دلم نقش گرفته است چو شطرنج

بنشسته شب و روز، دو افعی به سر گنج              چشم و لب و رخساره و ابروی تو بی رنج

زیباست بر آن عارض نیکوی تو، هر پنج

غم تاخت اگر بر سر و سامان صبوحی                          ساقی! بدر آی از در ایوان صبوحی

بنشین ز کرم در بر یاران صبوحی                          دین و دل و عقل و خرد و جان صبوحی

گردید به تاراج دو ابروی تو، هر پنج

چه شد که بر گل عارض گلاب می‌ریزی                                   ستاره بر رخ این آفتاب می‌ریزی

هزار دیده برای تو اشکریزان است                                    چرا تو اشک به مثال حباب می‌ریزی

 

ایا صیّاد رحمی کن، مرنجان نیم‌جانم را                    بکَن بال و پرم، امّا مسوزان استخوانم را

اگر قصد شکارم داشتی اینک اسیرم من                    دگر از باغ بیرون شو، مسوزان آشیانم را

به گردن بسته‌ای چون رشتهٔ بر پای زنجیرم                مروّت کن اجازت ده که بگشایم زبانم را

به پیرامون گُل از بس خلیده خار در پایم                  شده خونین بهر جای چمن بینی نشانم را 

در این کنج قفس دور از گلستان، سوختم، مُردم          خبر کن ای صبا از حال زارم، باغبانم را

ز تنهائی دلم خون شد، خدا را محرم رازی                    که بنویسم بسوی دوستانم، داستانم را

من بیچاره آن روزی به قتل خود یقین کردم            که دیدم تازه با گرگ اُلفتی باشد، شبانم را

اسیرم ساخت در دست قضا و پنجهٔ دشمن             دوچار خواب غفلت کرد از اوّل پاسبانم را

مزار این مرد بزرگ در قم است

محمد حسین شهریار

چهره خندان استاد محمد حسین شهریار

سید محمد حسین بهجت تبریزی  به‌سال ۱۲۸۵ در شهر تبریز متولد شد. دوران کودکی را در روستای مادری‌اش -قیش‌قورشاق- و روستای پدری‌اش –خشگناب واقع در     بخش تیکمه‌داش شهرستان بستان‌آباد در شرق استان آذربایجان شرقی سپری نمود. پدرش حاج میرآقا در تبریز وکیل بود. پس از پایان سیکل اول متوسطه در تبریزیعنی در سال ۱۳۰۰محمد حسین را  برای ادامه تحصیل به  تهران فرستاد  ومحمد حسین تحصیلات متوسطه را در مدرسه دارالفنون درسال ۱۳۰۳باتمام رساند و پس از آن در رشته پزشکی ادامه تحصیل داد. و  شش ماه پیش از گرفتن مدرک دکتری به‌علت شکست عشقی و ناراحتی خیال و پیش‌آمدهای دیگر ترک تحصیل کرد. پس از سفری چهارساله به خراسان برای کار در اداره ثبت اسناد مشهد و نیشابور، شهریار به تهران بازگشت. در سال ۱۳۱۳ پدرش حاج میرآقا درگذشت. او در‌سال ۱۳۱۵ در بانک کشاورزی استخدام و پس از مدتی به تبریز منتقل شد. دانشگاه تبریزدرجه دکترای افتخاری به او اعطا نمود . در سال‌های ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۰ اثر مشهور خود -حیدربابایه سلام- را می‌سراید در سال ۱۳۳۲ درتبریز با یکی از بستگان خود به‌نام «عزیزه عمیدخالقی» ازدواج می‌کند که حاصل این ازدواج سه فرزند -دو دختر به نام‌های شهرزاد و مریم و یک پسر به نام هادی- می‌شود. در روزهای آخر عمر به‌دلیل بیماری در بیمارستان مهر تهران بستری شد و پس از مرگ در ۲۷ شهریور ۱۳۶۷ بنا به وصیت خود در مقبرة‌الشعرای تبریز مدفون گشت. شهریار در سرودن انواع گونه‌های شعر فارسی -مانند قصیده، مثنوی، غزل، قطعه، رباعی و شعر نیمایی- نیز تبحر داشته‌است. از جمله غزل‌های معروف او می‌توان به علی ای همای رحمت و «آمدی جانم به قربانت» اشاره کرد. شهریار نسبت به علی بن ابی‌طالب ارادتی ویژه داشت و همچنین شیفتگی بسیاری نسبت به حافظ داشته‌است.

عشق و شعر

وی اولین دفتر شعر خود را در سال ۱۳۰۸ با مقدمهٔ ملک‌الشعرای بهار، سعید نفیسی و پژمان بختیاری منتشر کرد. بسیاری از اشعار او به فارسی و ترکی آذربایجانی جزء آثار ماندگار این زبان‌هاست. منظومه حیدربابایه سلام که در سال ۱۳۳۳ سروده شده‌است، از مهم‌ترین آثار ادبی ترکی آذربایجانی شناخته می‌شود. اودر اول بهجت تخلص میکرد و بعدا شهریار را انتخاب کرد او  شهریار تخلص را از تفألی به دیوان حافظ گرفت و شهریار در تلفظ اصلی شهردار و لقب حاکمان بوده است.

         علی آن شیر خدا شاه عرب                                     الفتی داشته با این دل شب

شب ز اسرار علی آگاه است                                            دل شب محرم سر الله است

شب شنفته ست مناجات علی                                        جوشش چشمه‌ی عشق ازلی

قلعه بانی که به قصر افلاک                                              سر دهد ناله‌ی زندانیِ خاک

اشکباری که چو شمع بیدار                                              می‌فشاند زر و می گرید زار

دردمندی که چو لب بگشاید                                                    در و دیوار به زنهار آید

کلماتی چو دُر آویزه‌ی گوش ئ                                    مسجد کوفه هنوزش مدهوش

فجر تا سینه‌ی آفاق شکافت                                        چشم بیدار علی خفته نیافت

ناشناسی که به تاریکی شب                                               می‌برد شام یتیمان عرب

پادشاهی که به شب برقع پوش                                      می‌کشد بار گدایان بر دوش

تا نشد پردگی آن سر جلی                                              نشد افشا که علی بود علی

شاهبازی که به بال و پر راز                                                  می‌کند در ابدیت پرواز

عشقبازی که هم آغوش خطر                                              خُفت در خوابگه پیغمبر

آن دم صبح قیامت تاثیر                                               حلقه‌ی در شد از او دامنگیر

دست در دامن مولا زد در                                              که علی بگذر و از ما مگذر

شال شه وا شد و دامن به گرو                              زینب‌اش دست به دامان که مرو

شال می‌بست و ندایی مبهم                                            که کمربند شهادت محکم

پیشوایی که ز شوق دیدار                                            می‌کند قاتل خود را بیدار

ماه محراب عبودیت حق                                           سر به محراب عبادت منشق

می‌زند پس لب او کاسه‌ی شیر                                  می‌کند چشم اشارت به اسیر

چه اسیری که همان قاتل اوست                           تو خدایی مگر ای دشمن دوست

شبروان مست ولای تو علی                                           جان عالم به فدای تو علی

در جهانی همه شور و همه شر                                             ها عَلِیٌ بَشَرٌ کَیفَ بَشَر

سه بند از کتاب حیدر بابایه سلام با ترجمه فارسی آن

ترجمهٔ فارسی بهروز ثروتیان                      متن اصلی ترکی آذربایجانی

سلام بر حیدر بابا                                                  حیدر بابایه سلام

‫حیدربابا چو ابر شَخَد ، غُرّد آسمان‬                  ‫           حیدربابا ایلدیریملار شاخاندا‬

‫سیلابهای تُند و خروشان شود روان‬                     سئللر سولار شاققیلدییوب آخاندا‬

‫صف بسته دختران به تماشایش آن زمان‬             ‫قیزلار اوْنا صف باغلییوب باخاندا‬

‫بر شوکت و تبار تو بادا سلام من‬                         ‫سلام اولسون شوْکتوْزه ائلوْزه !‬

‫گاهی رَوَد مگر به زبان تو نام من‬                          ‫منیم دا بیر آدیم گلسین دیلوْزه‬

۲

حیدربابا چو کبکِ تو پَرّد ز روی خاک‬                   ‫حیدربابا ، کهلیک لروْن اوچاندا‬

خرگوشِ زیر بوته گُریزد هراسناک‬                       ‫کوْل دیبینن دوْشان قالخوب قاچاندا‬

‫باغت به گُل نشسته و گُل کرده جامه چاک‬           ‫باخچالارون چیچکلنوْب آچاندا‬

‫ممکن اگر شود ز منِ خسته یاد کن‬                       ‫بیزدن ده بیر موْمکوْن اوْلسا یاد ائله‬

‫دلهای غم گرفته ، بدان یاد شاد کن‬                       ‫آچیلمیان اوْرکلری شاد ائله

۳

چون چارتاق را فِکنَد باد نوبهار‬                           ‫بایرام یئلی چارداخلاری ییخاندا‬

‫نوروزگُلی و قارچیچگی گردد آشکار‬                  ‫نوْروز گوْلی ، قارچیچکی چیخاندا‬

بفشارد ابر پیرهن خود به مَرغزار‬                       آغ بولوتلار کؤینکلرین سیخاندا‬

از ما هر آنکه یاد کند بی گزند باد                        ‫بیزدن ده بیر یاد ائلییه ن ساغ اوْلسون‬

‫گو : درد ما چو کوه بزرگ و بلند باد‫                  دردلریمیز قوْی دیّکلسین ، داغ اوْلسون

 

آرامگاه استاد محمد حسین شهریار در مقبره الشعرای تبریز

سید صادق سرمد

تصویر جوانی مرحوم سید صادق سرمد

درسال ۱۲۸۶هجری شمسی یکی دیگر از مفاخر ادبی ایران نبام سید صادق سرمد، فرزند سید محمد‌علی درشهر تهران متولد شد. اوتحصیلات خود را تادریافت لیسانس در رشته حقوق ادامه دادو وکیل دادگستری شد و یکدوره نیزبه نمایندگی مجلس  شورای ملی  انتخاب شد، و همچنین  امتیاز انتشار روزنامه صدای ایران را داشت. سیدصادق سرمدعلاوه براینها عضو هیات مدیره کانون وکلا ومشاور حقوق آستان قدس رضوی ومشاور حقوقی دربار سلطنتی پهلوی دوم بود با همه اینها انجمنهای ادبی زیادی را اداره میکرد ودر ضمن اشعار بسیار لطیف و ارزنده ای نیز ازو بجا مانده است . بعداز وقایع۲۸مرداد شعری خطاب به شاه نوشت به اینصورت که  :

شهریارا، بگو دگر نکشند                         زآنچه کشتند،بیشتر نکشند
بس بود آنچه پیش ازین کشتند              باز گو بعد ازین دگر نکشند
گر چه خیر بشر به دفع شر است               بشر از بهر دفع شر نکشند
ما که ضد رژیم کشتاریم                       دوست داریم بی ثمر نکشند
این جگر گوشه گان پدر دارند               پیش چشم پدر،پسر نکشند
این پدر مردگان پسر دارند                   پبش چشم پسر ،پدر نکشند
فاسد ار کشتنی بود بر گوی              که چرا دزد سیم و زر نکشند؟!
دزد،بدتر ز خائن است از چیست؟             دزد از خائنان بتر نکشند
کشتن خائن وطن چه ثمر                         دزد مال وطن اگر نکشند
این خیانت اثر از آن دزدی است                    تا موثر بود،اثر نکشند
شجر ظلم،بار کیفر داد                        بار باقی ست تا شجر نکشند
ریشهء ظلم باید از بن کند              ریشه تا هست،برگ و بر نکشند

که برای دیدن این اشعار باید به دیوان سرمد مراجعه شود اما بدلیل گفتن همین اشعار مورد غضب واقع شد واز مشاوره حقوقی دربار کنارگذاشته شد  ولی باز هم همچنان بیان کننده الام ورنجهای  مردم درلباس شعر بود و از پای نمی نشست بالاخره در سال ۱۳۳۹بر اثر بیماری سرطان دارفانی را وداع گفت وبه دیدار محبوب شتافت .

روزی به بارکش خری اسبی به طعنه گفت                         چند از برای هر خس ُخاشاک میبری

مارابزیر ران بدر آرند        خسروان                                    زآنرو سزد که برتو  نماییم   مهتری

لیکن تورا چو پشته خاری بود به پشت                                 ناچار خوار آیی در چشم  مشتری

خرپاسخش بداد که اندیشه بشر                                      زین حد بنگذرد  گر ازانصاف  نگذری

کای خود پسند بی خبر از کار روزگار                                    خود را چه میفریبی از لاف برتری

ما وتو هردو بارکش  مردمیم وهست                                       دررنج بار بردن  مارا     برابری

گیرم که بار توست گهر بار  ومن خزف                          سود من وتو چیست زسودای  دیگری

حمال غیر را چه تفاوت کند که بار                                        سنگ وسفال باشد یا زر جعفری

چه خوش است حال مرغی که قفس ندیده باشد            چه نکوتر آنکه مرغی زقفس پریده باشد

پروبال ما بریدند ودر قفس گشودند                         چه رها چه بسته مرغی که پرش بریده باشد

من از آن یکی گزیدم که بجز یکی ندیدم                     که میان جمله خوبان به صفت گزیده باشد

من اگر چه بر درختم ولی آن سیاه بختم                            که رسیده باغبان و ثمری نچیده باشد

بجز آن کشیده ابرو که خمیده در جوانی                        نشنیده ام جوانی که قدش خمیده باشد

عجب از حبیبم آید    که ملول مینماید                             نکند که از رقیبان سخنی  شنیده باشد

اگر از کسی رسیده است به ما بدی بماند                          به کسی مباد ازما که بدی رسیده باشد

میخانه اگر ساقی صاحب نظری داشت                      می خواری و مستی ره و رسم دگری داشت

پیمانه نمی داد به پیمان شکنان باز                                  ساقی اگر از حالت مجلس خبری داشت

بیدادگری شیوه مرضیه نمی شد                                         این شهر اگر دادرس و دادگری داشت

یک لحظه بر این بام بلاخیز نمی ماند                                مرغ دل غم دیده اگر بال و پری داشت

در معرکه عشق که پیکار حیات است                             مغلوب ٬ حریفی که بجز سر سپری داشت

(سرمد ) سر پیمانه نبود این همه غوغا                              میخانه اگر ساقی صاحب نظری داشت

آرامگاه مرحوم سید صادق سر مد در امام زاده عبدالله تهران